Smrt osiguranika ili penzionera ne znači automatski prestanak svih prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja. U određenim okolnostima članovi porodice mogu ostvariti pravo na porodičnu penziju, ali visina primanja i trajanje tog prava zavise od više faktora – broja korisnika, njihove dobi, školovanja i drugih zakonom propisanih uslova.
Prema Zakonu o penzijskom i invalidskom osiguranju Federacije BiH, pravo na porodičnu penziju mogu ostvariti članovi porodice umrlog osiguranika koji je na dan smrti ispunjavao uslove za starosnu ili invalidsku penziju, kao i članovi porodice osobe koja je već bila korisnik starosne ili invalidske penzije.
Ako je preminuli već bio penzioner, porodična penzija određuje se od penzije koja mu je pripadala na dan smrti. Kod osiguranika koji nije bio penzioner, osnov za obračun predstavlja invalidska penzija koja bi mu pripadala na dan smrti.
Koliko iznosi porodična penzija?
Visina porodične penzije zavisi od broja članova porodice koji ispunjavaju zakonske uslove. Jednom članu pripada 70 posto penzije od koje se određuje porodična penzija, za dva člana iznos je 80 posto, za tri člana 90 posto, dok četiri ili više članova zajedno ostvaruju 100 posto tog iznosa.
Primjerice, ako je penzija od koje se određuje porodična penzija iznosila 1.000 KM, jedan korisnik bi ostvarivao 700 KM, dva korisnika zajedno 800 KM, tri korisnika 900 KM, dok bi četiri ili više korisnika zajedno ostvarivali 1.000 KM.
Kada pravo ostvaruje više članova porodice, porodična penzija se određuje kao jedna penzija. Ako korisnici zatraže odvojenu isplatu, pripadajući iznos dijeli se između njih. Ukoliko jednom od korisnika prestane pravo na porodičnu penziju, za preostale korisnike određuje se novi iznos.
Posebno pravilo važi za djecu koja su ostala bez oba roditelja. Ako ispunjavaju ostale zakonske uslove, ona imaju pravo na puni iznos porodične penzije koji bi pripadao osiguraniku ili korisniku penzije.
Ko se smatra članom porodice?
Zakonom su kao članovi porodice obuhvaćeni bračni supružnik i vanbračni partner, kao i razvedeni supružnik kojem je pravosnažnom sudskom presudom dosuđeno pravo na izdržavanje.
Pod određenim uslovima pravo mogu ostvariti i djeca rođena u braku ili van braka, usvojena djeca, pastorčad koju je preminuli izdržavao, kao i unučad bez oba roditelja ako ih je umrli osiguranik ili penzioner izdržavao.
Kod vanbračnih partnera postoji dodatni uslov. Status vanbračne zajednice mora biti utvrđen u odgovarajućem sudskom postupku, u skladu s propisima kojima se uređuje vanbračna zajednica.
Kada udovica može ostvariti porodičnu penziju?
Jedno od najčešćih pitanja odnosi se na pravo supruge nakon smrti muža.
Udovica može ostvariti pravo na porodičnu penziju ako je na dan smrti supruga imala najmanje 50 godina. Pravo može ostvariti i prije navršene 50. godine ako je bila potpuno nesposobna za privređivanje ili ako takva nesposobnost nastane u roku od godinu dana od smrti supruga.
Pravo može ostvariti i ako je nakon smrti supruga ostalo jedno ili više djece koja imaju pravo na porodičnu penziju, a ona prema toj djeci obavlja roditeljske dužnosti.
Važno je i pravilo za žene koje su u trenutku smrti supruga imale najmanje 45, ali manje od 50 godina. Ako tada nije ispunjavala dobni uslov, pravo na porodičnu penziju može ostvariti kada navrši 50 godina.
Ako je dijete osiguranika ili penzionera rođeno u roku od 300 dana nakon njegove smrti, udovica također može ostvariti pravo, pod uslovima propisanim zakonom.
Za udovce važi drugačija dobna granica
Kod udovaca je dobna granica viša. Muškarac u pravilu može ostvariti pravo na porodičnu penziju ako je na dan smrti supruge imao najmanje 60 godina.
Kao i kod udovica, pravo može postojati i ako je potpuno nesposoban za privređivanje ili ako nakon smrti supruge brine o djetetu koje ima pravo na porodičnu penziju.
Ako je u trenutku smrti supruge imao najmanje 55, ali manje od 60 godina, pravo može ostvariti kada navrši 60 godina, pod uslovima propisanim zakonom.
Do kada djeca mogu primati porodičnu penziju?
Djeca imaju pravo na porodičnu penziju do navršenih 15 godina života.
Nakon toga pravo mogu nastaviti koristiti ako se redovno školuju, ali najduže do navršenih 26 godina. Pri tome se školovanje u školi istog ili nižeg stepena od već završenog ne smatra redovnim školovanjem u smislu ostvarivanja ovog prava.
Posebna pravila odnose se na djecu koja su nesposobna za samostalan život i rad ili privređivanje. U zavisnosti od toga kada je nesposobnost nastupila i da li su ispunjeni ostali zakonski uslovi, pravo na porodičnu penziju može trajati dok takva nesposobnost postoji.
Zahtjev je potrebno podnijeti na vrijeme
Porodična penzija ne ostvaruje se automatski nakon smrti osiguranika ili penzionera. Postupak se pokreće na zahtjev člana porodice koji ispunjava zakonske uslove.
Rok za podnošenje zahtjeva također je važan. Ako se zahtjev podnese u roku od tri mjeseca od ispunjavanja uslova za ostvarivanje prava, pravo se priznaje prema pravilima koja se odnose na trenutak njegovog nastanka.
Ukoliko se zahtjev podnese nakon isteka tog roka, pravo se u pravilu priznaje od dana podnošenja zahtjeva, a najviše tri mjeseca unazad, pod uslovom da su i tada bili ispunjeni zakonski uslovi.
Ne mogu se istovremeno koristiti dvije penzije
Zakon propisuje i ograničenja za osobe koje pravo na penziju mogu ostvariti po više osnova. Osoba koja stekne pravo na penziju po više osnova može, prema vlastitom izboru, koristiti samo jedno od tih prava.
Pravo na porodičnu penziju pripada članu porodice koji nije u obaveznom osiguranju, uz zakonom propisane izuzetke i ograničenja.
Pravo ne može ostvariti član porodice koji je namjerno prouzrokovao smrt osiguranika ili penzionera i za to krivično djelo pravosnažno osuđen na kaznu zatvora.
Posebno pravilo odnosi se i na slučaj kada je penzioner sklopio brak nakon navršenih 65 godina. U tom slučaju supružniku se pravo na porodičnu penziju priznaje pod dodatnim uslovom – da je brak trajao najmanje tri godine ili da supružnici imaju zajedničko dijete.
Nova pravila o najnižim penzijama od 2026. godine
Početkom 2026. godine izmijenjene su pojedine odredbe Zakona o PIO, što je donijelo promjene i u načinu usklađivanja penzija.
Prema novim pravilima, ako je utvrđena porodična ili invalidska penzija niža od zakonom propisanog najnižeg iznosa, primjenjuju se odredbe kojima se osigurava najniži iznos penzije. Za porodične i invalidske penzije propisan je najniži iznos koji, prema izmijenjenim pravilima, u pravilu ne može biti manji od 90 posto prosječne penzije isplaćene za decembar prethodne godine, usklađene u godini ostvarivanja prava, uz zakonom propisane izuzetke.
Izmjenama Zakona koje se primjenjuju od 1. januara 2026. uvedeno je i usklađivanje penzija dva puta godišnje, 1. januara i 1. jula. Usklađivanje se vrši prema kretanju potrošačkih cijena i bruto plaća u Federaciji BiH.
Zbog toga se prilikom ostvarivanja porodične penzije ne gleda samo osnovni iznos koji je pripadao preminulom osiguraniku ili penzioneru. Na konačan iznos mogu uticati broj korisnika, zakonske zaštitne odredbe o najnižoj penziji i druga pravila koja se primjenjuju u trenutku ostvarivanja prava.
