Zaključak analize je da Zapadni Balkan ostaje važan za američke sigurnosne, ekonomske i geopolitičke interese, ali da se mijenja svrha američkog angažmana.
Nova analiza američkog izvještaja o politici prema Zapadnom Balkanu sugeriše da Washington postepeno mijenja prioritete u regiji, stavljajući naglasak na stabilnost, energetsku sigurnost i ekonomsku saradnju, dok demokratizacija i političke reforme više nisu u prvom planu.
U analizi za Atlas Institute for International Affairs, politički analitičar Ama Lotlana ocjenjuje da najnoviji izvještaj State Departmenta predstavlja jednu od najjasnijih formulacija američke politike prema Zapadnom Balkanu od početka drugog mandata predsjednika Donalda Trumpa, prenosi N1.
Iako dokument formalno zadržava podršku suverenitetu Bosne i Hercegovine, normalizaciji odnosa Srbije i Kosova, saradnji s NATO-om i suzbijanju ruskog i kineskog utjecaja, Lotlana smatra da je došlo do značajne promjene u načinu na koji Washington posmatra regiju.
“Politički značaj izvještaja leži u promijenjenom redoslijedu ovih ciljeva i u načinu na koji Washington sada, čini se, regiju manje razumije kao postratni projekat demokratizacije, a više kao stratešku zonu infrastrukture, energije, trgovine, provođenja zakona protiv organizovanog kriminala i nadmetanja velikih sila”, navodi Lotlana.
Kraj ere “izgradnje države”
Posebnu pažnju privukla je formulacija iz izvještaja da je “era izgradnje država predvođena SAD-om završena”.
Prema Lotlani, ta rečenica ne treba biti shvaćena samo kao zamor od intervencija iz 1990-ih i ranih 2000-ih, nego kao znak šireg zaokreta američke politike.
“Umjesto spašavanja, rekonstrukcije i međunarodnog nadzora, izvještaj predstavlja pristup zasnovan na stabilnosti i ‘obostrano korisnim partnerstvima’, sugerišući da je politika Washingtona prema Balkanu sve više određena strateškom korisnošću regionalnih aktera, a ne dugoročnom transformacijom njihovih političkih sistema”, piše autor.
Drugim riječima, Zapadni Balkan se sve više posmatra kao prostor važan za energetsku infrastrukturu, trgovinu, sigurnost i geopolitičko nadmetanje s Rusijom i Kinom.
BiH kao test nove politike
Bosna i Hercegovina zauzima posebno mjesto u ovoj analizi.
Lotlana podsjeća da State Department ponavlja podršku Dejtonskom mirovnom sporazumu, suverenitetu i teritorijalnom integritetu BiH, ali istovremeno ukazuje na kontradikciju između takvih poruka i odluke Washingtona iz oktobra 2025. godine da ukine sankcije Miloradu Dodiku, njegovim saveznicima, članovima porodice i povezanim subjektima.
“Rezultat je neriješena napetost između deklarativne posvećenosti izvještaja suverenitetu Bosne i Hercegovine i praktične spremnosti administracije da smanji pritisak na političku mrežu koja je najviše povezana s testiranjem granica tog suvereniteta”, navodi Lotlana.
Prema njegovoj ocjeni, problem nije samo u tome da li taktička deeskalacija ima vrijednost, već da li politika koja prioritet daje stabilnosti može nagraditi obrazac političkog ponašanja u kojem se kriza proizvodi, zatim pregovara, pa djelimičnim povlačenjem pretvara u politički kapital.
“Dublje pitanje je da li doktrina stabilnosti na prvom mjestu rizikuje da nagradi obrazac koji bi trebala obuzdati: eskalaciju, krizu, pregovore, djelimično povlačenje, a zatim pretvaranje nestabilnosti u političku polugu”, piše autor.
Dodik, lobiranje i Washington
Analiza posebno ukazuje na to da izvještaj State Departmenta zaobilazi pitanje lobiranja, iako Lotlana smatra da se kontroverze oko Dodika i Republike Srpske ne mogu odvojiti od lobističkih aktivnosti u Washingtonu.
“Ključno pitanje nije samo da li je lobiranje direktno kupilo politički ishod, što bi zahtijevalo dokaze izvan javno dostupnih podataka, nego da li je nova američka doktrina strukturno ranjivija na utjecaj elita jer je manje usidrena u demokratskoj uslovljenosti, a otvorenija za transakcione aranžmane”, navodi se u analizi.
Autor upozorava da bi regionalni akteri, ukoliko je američka politika sve više organizovana oko dogovora, strateške korisnosti i kratkoročne stabilnosti, mogli dobiti više prostora da se predstave kao korisni partneri, umjesto kao destabilizirajući faktori.
Energija i geopolitika
Važan dio nove američke politike, prema ovoj analizi, odnosi se na energetsku sigurnost.
Washington nastoji smanjiti zavisnost regiona od ruskih energenata kroz projekte diversifikacije snabdijevanja gasom, jačanje energetske infrastrukture i širenje pristupa američkom ukapljenom prirodnom gasu.
U tom kontekstu, BiH se sve više posmatra kao dio šire strategije energetske sigurnosti, a ne samo kao zemlja s neriješenim ustavnim i političkim problemima.
Gdje je Evropska unija?
Još jedna važna tačka u analizi jeste relativno slabo prisustvo Evropske unije u američkom izvještaju.
Lotlana smatra da to odražava realnost koja se razvija godinama: proširenje EU i dalje ostaje formalni cilj Zapadnog Balkana, ali više nema istu stratešku snagu kao instrument političke transformacije.
“To ne znači da se Washington protivi evropskim integracijama, ali znači da evropske integracije više ne izgledaju kao centralna gramatika američke regionalne strategije na Zapadnom Balkanu”, navodi autor.
Stabilnost bez reformi?
Zaključak analize je da Zapadni Balkan ostaje važan za američke sigurnosne, ekonomske i geopolitičke interese, ali da se mijenja svrha američkog angažmana.
“Washington se pomjera od reforme ka stabilnosti, od rekonstrukcije ka partnerstvu, od demokratske transformacije ka komercijalno-sigurnosnoj integraciji i od institucionalizma usmjerenog na EU ka direktnijem strateškom upravljanju regionalnim akterima i ranjivostima”, piše Lotlana.
Takav pristup, zaključuje autor, mogao bi donijeti kratkoročne koristi u suzbijanju ruskog i kineskog utjecaja, ali nosi i ozbiljan rizik.
“Ako se stabilnost odvoji od reformi, ona može očuvati upravo one političke sisteme koji proizvode takvu nestabilnost”, upozorava Lotlana.
Prema njegovoj ocjeni, američki izvještaj je važan ne zato što potpuno raskida s ranijom politikom, nego zato što pokazuje tiši prijelaz koji je već u toku: Zapadni Balkan ostaje dio američke strategije, ali ostaje otvoreno pitanje da li je cilj te strategije i dalje politička transformacija ili samo upravljanje nestabilnošću pod uslovima koji više odgovaraju Washingtonu.
